چشم‌انداز ۲۰۳۰ در دهمین سال: پیشرفت‌ها، اولویت‌ها و کارهای ناتمام

این آخر هفته دهمین سالگرد انتشار چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی است.

رویدادهای جاری در تنگه هرمز، وضعیت پروژه‌های بزرگ پادشاهی و همه‌گیری کووید-۱۹ توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرده و در مجموع بر اهداف اولیه‌ای که ده سال پیش تعیین شدند، سایه افکنده‌اند.

و همان‌طور که فرانک کین اشاره کرده، تصمیم به افزودن اکسپو جهانی ۲۰۳۰ و جام جهانی فیفا ۲۰۳۴ فهرست کارهای پادشاهی را به شکلی گسترش داده که نویسندگان سند پیش‌بینی نمی‌کردند. جام جهانی و اکسپو اکنون پروژه‌های اولویت‌دار هستند.

اما با چهار سال مانده به موعد مقرر چشم‌انداز، به نظر می‌رسد زمان مناسبی است که حداقل برخی از اهداف اولیه را مرور کنیم.

این سند ۸۵ صفحه‌ای سه هدف کلان را مطرح کرد: ایجاد جامعه‌ای شکوفا، اقتصادی پویا و ملتی بلندپرواز، که همه در چارچوب هویت اسلامی پادشاهی تعریف شده‌اند.

به طور مشخص‌تر، چشم‌انداز متعهد شد عربستان سعودی را از جایگاه نوزدهمین اقتصاد بزرگ جهان به جایگاهی در میان ۱۵ اقتصاد برتر برساند؛ درآمد دولتی غیرنفتی را به یک تریلیون ریال سعودی افزایش دهد؛ و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی را به ۵.۷ درصد از تولید ناخالص داخلی برساند.

چشم‌انداز همچنین پادشاهی را متعهد کرد که میانگین امید به زندگی را به ۸۰ سال برساند، نرخ بیکاری در میان اتباع سعودی را از ۱۲ درصد به ۷ درصد کاهش دهد، مشارکت زنان در نیروی کار را افزایش دهد و کشور را در میان ۱۰ ملت رقابتی‌پذیر برتر جهان قرار دهد.

همچنین خصوصی‌سازی دارایی‌های دولتی، تبدیل شدن صندوق سرمایه‌گذاری عمومی به بزرگترین صندوق ثروت ملی جهان با ۷ میلیارد ریال سعودی (۱.۸ میلیارد دلار) دارایی تحت مدیریت، و بومی‌سازی بخش نفت و گاز را پیش‌بینی کرد.

این فهرست جامع نیست اما اهداف اصلی اقتصادی را در بر می‌گیرد.

یکی از موفقیت‌های برجسته، مشارکت زنان در نیروی کار است که اکنون طبق آمار S&P به ۳۶ درصد رسیده است. امید به زندگی نیز به طور چشمگیری بهبود یافته و به ۷۹.۹ سال رسیده است.

موفقیت دیگر، تنوع‌بخشی و کاهش وابستگی به هیدروکربن‌ها است. با توجه به نوسان قیمت نفت، این همیشه یک معیار متغیر خواهد بود، اما طبق آمار PwC، تا سال ۲۰۲۴ بخش غیرنفتی بیش از نیمی از اقتصاد را تشکیل داد.

مالکیت مسکن نیز عملکرد قوی داشته است. در سال ۲۰۱۶، سند چشم‌انداز گزارش داد که کمتر از نیمی از خانواده‌های سعودی صاحب خانه هستند. اما در پایان سال گذشته، دو سوم جمعیت مالک خانه بودند و کشور هدف دارد تا پایان دهه به ۷۰ درصد برسد، هرچند رسیدن به آن ۴ درصد پایانی ممکن است بسیار دشوارتر باشد.

از نظر رقابت‌پذیری جهانی، پادشاهی سال گذشته طبق IMD رتبه هفدهم از ۶۹ کشور را کسب کرد، درست پشت چین و جلوتر از آلمان و استرالیا.

کمبودهای قابل توجهی وجود دارد. دارایی‌های تحت مدیریت PIF به ۷ میلیارد ریال سعودی نزدیک نشده است. همچنین این صندوق بزرگترین صندوق ثروت ملی جهان نیست. این افتخار به نروژ تعلق دارد.

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی نیز ناامیدکننده بوده است. در فوریه، پادشاهی یک وزیر سرمایه‌گذاری جدید منصوب کرد که تحلیلگران می‌گویند نشان‌دهنده احساس فوریت برای جذب سرمایه خارجی است. PIF نیز اعلام کرده که سرمایه‌گذاری بیشتری را در اقتصاد داخلی متمرکز می‌کند.

• هر آنچه باید درباره پروژه‌های بزرگ عربستان سعودی بدانید
• PIF استراتژی پنج‌ساله جدیدی برای افزایش بازدهی تعیین می‌کند
• چگونه عربستان سعودی می‌تواند از «فیل‌های سفید» جام جهانی جلوگیری کند

در مورد خصوصی‌سازی، در سال ۲۰۱۹ دولت سعودی سهمی از آرامکو، قهرمان نفت دولتی، را فروخت و با این اقدام در آن زمان چهارمین شرکت بزرگ جهان را ایجاد کرد. پس از آن، فعالیت بازار سهام در قالب عرضه‌های اولیه عمومی قوی بود - حداقل تا پایان فوریه - اما خصوصی‌سازی قابل توجه دارایی‌های دولتی اتفاق نیفتاده است.

از نظر توسعه انسانی، چشم‌انداز به صراحت اهداف آموزشی و اشتغال را تعیین کرده، اما در سال ۲۰۲۱ طبق کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیای غربی، نزدیک به ۳ میلیون سعودی هنوز در فقر زندگی می‌کردند.

از سال ۲۰۱۶ تاکنون تغییرات زیادی رخ داده است. پادشاهی مجبور شده انبوه پروژه‌های بزرگ را منطقی‌سازی کند. و PIF، محرک تغییر در پادشاهی، استراتژی جدیدی را اعلام کرده که بر گردشگری، توسعه شهری، تولید پیشرفته، صنایع و لجستیک، انرژی پاک، زیرساخت آب و انرژی‌های تجدیدپذیر و نئوم تمرکز دارد. انعطاف‌پذیری و سازگاری با تغییر خوب است.

چشم‌انداز همیشه برای تحریک و ایجاد انگیزه طراحی شده بود. در این زمینه موفق بوده است. اهداف کلان همچنان ارزشمند هستند و دستاوردهای زیادی حاصل شده است. شاید این یک کار در حال انجام باشد، اما بازخوانی چشم‌انداز ۲۰۳۰ هنوز ارزشمند است و این سؤال را مطرح می‌کند که در چهار سال آینده چه چیزی می‌توان به دست آورد.